رهبر شهید با استخراج منظومه معرفتی قرآن، الگوی اندیشه اسلامی را تبیین کردند

به گزارش خبرنگار خبرگزاری حوزه از مشهد، حجت‌الاسلام والمسلمین هادی عجمی، استاد سطوح عالی حوزه علمیه خراسان در سلسله‌نشست‌های مجازی و حضوری فقه حکمرانی تربیت که به همت دبیرخانه همایش دوسالانه فقه تربیت و مؤسسه علمی امام سجاد(ع) برگزار شد، به تبیین درآمدی بر تفسیر نظام‌مند و تمدنی قرآن کریم در اندیشه رهبر شهید پرداخت.

وی با بیان اینکه تفسیر نظام‌مند به معنای بررسی ارتباط و پیوند میان موضوعات و آیات پراکنده قرآن کریم در چارچوب یک نظام مشخص است، اظهار داشت: بسیاری از آیات قرآن در سوره‌های مختلف و در مناسبت‌های گوناگون بیان شده‌اند و اگر این آیات به‌صورت جداگانه بررسی شوند، ممکن است ارتباط معنایی و محتوایی آنها با یکدیگر به‌درستی آشکار نشود؛ ازاین‌رو، نگاه نظام‌مند می‌تواند ضمن روشن‌کردن پیوند میان آیات، از شکل‌گیری برخی شبهات درباره پراکندگی مطالب قرآن جلوگیری کند.

استاد سطوح عالی حوزه علمیه خراسان در ادامه با اشاره به گونه‌های مختلف تفسیر قرآن، به تبیین تفاوت تفسیر ترتیبی، موضوعی و مسئله‌محور پرداخت و گفت: در تفسیر ترتیبی، آیات مطابق ترتیب مصحف بررسی می‌شوند و مفسر به تبیین مفاهیم و معانی آیات در چارچوب سوره‌ها می‌پردازد؛در تفسیر موضوعی نیز آیات مرتبط با یک موضوع مشخص، مانند هدایت، علم یا کتمان علم، گردآوری و در کنار یکدیگر بررسی می‌شوند تا دیدگاه قرآن درباره آن موضوع به دست آید.

وی افزود: در رویکرد مسئله‌محور که شهید صدر نیز بر آن تأکید دارد، پژوهشگر می‌تواند عنوان‌ها و مسائل برگرفته از علوم و دانش‌های بشری را به قرآن عرضه کند و پاسخ و دیدگاه قرآن را درباره آنها مورد بررسی قرار دهد؛این رویکرد به‌ویژه در مواجهه با موضوعات جدید و مستحدثه، ظرفیت قابل توجهی برای پژوهش‌های قرآنی فراهم می‌کند.

حجت الاسلام والمسلمین عجمی با اشاره به ضرورت استفاده از این روش در تدوین پایان‌نامه‌ها و رساله‌های علمی، خاطرنشان کرد: گاهی پژوهشگران تصور می‌کنند برخی موضوعات جدید مانند حریم خصوصی یا حکمرانی، آیه و روایت مشخصی در قرآن ندارند؛ درحالی‌که با تجزیه و مفهوم‌شناسی دقیق این موضوعات می‌توان ابعاد و مؤلفه‌های آنها را شناسایی کرد و سپس هر یک را با آیات و روایات مرتبط سنجید.

وی ادامه داد: برای نمونه، اگر موضوع حریم خصوصی به مؤلفه‌هایی مانند تجسس تقسیم شود، امکان دستیابی به آیات و روایات مرتبط با تجسس فراهم می‌شود؛ همچنین در موضوع حکمرانی تربیتی، با بررسی ابعادی مانند سیاست‌گذاری، راهبردگذاری، هدایت، ارشاد جاهل و دعوت به خیر می‌توان مجموعه گسترده‌ای از آموزه‌های قرآنی و روایی را شناسایی کرد و از آنها برای تبیین الگوی اسلامی حکمرانی بهره برد.

سیر نزول آیات، راهگشای فهم رویکردهای تربیتی قرآن است

دبیر حلقه اجتهادی فقه نظام خانواده مدرسه عالی فقاهت عالم آل محمد(ص) با اشاره به تفسیر بر اساس سیر نزول آیات، اظهار داشت: این رویکرد به‌ویژه در حوزه تربیت اهمیت دارد؛ زیرا ترتیب نزول آیات می‌تواند چگونگی مواجهه تدریجی قرآن با مسائل و اولویت‌های تربیتی را روشن کند و نشان دهد که در شرایط مختلف اجتماعی، چه شیوه‌ای برای هدایت و تربیت جامعه مورد توجه قرار گرفته است.

وی با بیان اینکه توجه به سیر نزول، علاوه بر محتوای آیات، زمینه و شرایط نزول و چرایی طرح یک موضوع در مقطع خاص را نیز روشن می‌کند، افزود: بررسی تفاوت آیات مکی و مدنی می‌تواند در فهم شیوه مواجهه قرآن با جوامع مختلف و شرایط متفاوت قدرت و ضعف مسلمانان مؤثر باشد.

حجت الاسلام والمسلمین عجمی تصریح کرد: برای نمونه، آیه لا اکراه فی الدین گاهی به‌عنوان مبنایی برای برخی دیدگاه‌های تربیتی مطرح می‌شود؛ اما برای برداشت دقیق از آن، نمی‌توان آیه را بدون توجه به شرایط نزول و سایر آموزه‌های قرآن بررسی کرد. توجه به سیر نزول و مجموعه آیات مرتبط نشان می‌دهد که قرآن در مواجهه با شرایط متفاوت اجتماعی و سیاسی، رویکردهای متناسبی داشته است.

وی با تأکید بر اینکه سیاق آیات در فهم معنای آنها نقش مهمی دارد، گفت: هرچند سیاق می‌تواند در تفسیر آیات راهگشا باشد، نباید مضامین کلی و قواعد فرازمانی قرآن را صرفاً به یک واقعه یا شرایط تاریخی محدود کرد؛ زیرا بسیاری از آموزه‌های قرآن قابلیت بهره‌برداری در جوامع و تمدن‌های مختلف را دارند.

تفسیر نظام‌مند، فراتر از گردآوری آیات هم‌موضوع است

این استاد حوزه علمیه خراسان با بیان اینکه تفسیر نظام‌مند با تفسیر موضوعی تفاوت اساسی دارد، اظهار داشت: در تفسیر موضوعی، آیات مربوط به یک موضوع در کنار یکدیگر قرار می‌گیرند؛ اما در تفسیر نظام‌مند، پژوهشگر باید بر اساس یک منظومه فکری استخراج‌شده از قرآن، ارتباط میان موضوعات مختلف را شناسایی کند و هر موضوع را در جایگاه خود در آن منظومه مورد بررسی قرار دهد.

وی افزود: هر نظامی دارای مبانی، اهداف، اصول و روش‌هاست و در نظام‌سازی قرآنی نیز باید این مؤلفه‌ها از مجموعه آیات و روایات استخراج شوند؛ گاهی قرآن از طریق گزاره‌های کلی، مبانی و اصول یک نظام را بیان می‌کند و گاهی نیز پژوهشگر باید از مجموعه گزاره‌های جزئی و پراکنده به مبانی هستی‌شناختی، معرفت‌شناختی و ارزش‌شناختی و سپس اهداف و روش‌های آن نظام دست یابد.

حجت الاسلام والمسلمین عجمی خاطرنشان کرد: در این فرآیند، صرفاً کنار هم قرار دادن آیات کافی نیست؛ بلکه باید شبکه‌ای از مفاهیم و موضوعات قرآنی شکل بگیرد تا بتوان بر اساس آن، مسائل جدید را نیز تحلیل کرد و به پاسخ‌های متناسب با منظومه معارف اسلامی دست یافت. چنین رویکردی ظرفیت دستیابی به برداشت‌های تمدنی از قرآن را فراهم می‌کند.

طرح کلی اندیشه اسلامی، نمونه‌ای از رویکرد نظام‌مند رهبر شهید به قرآن است

وی با اشاره به اندیشه تفسیری رهبر شهید انقلاب اسلامی، کتاب طرح کلی اندیشه اسلامی در قرآن را نمونه‌ای از تلاش برای استخراج یک منظومه فکری از آیات قرآن دانست و اظهار داشت: رهبر شهید در دوران جوانی و در مشهد، با ارائه مباحث طرح کلی اندیشه اسلامی در قرآن، به دنبال تبیین یک نظام فکری بر اساس آموزه‌های قرآنی بود؛ به این معنا که مبانی، اصول و اهداف را از قرآن استخراج و سپس آیات را در چارچوب آن منظومه تفسیر و تبیین می‌کرد.

استاد سطوح عالی حوزه علمیه خراسان ادامه داد: این رویکرد نشان می‌دهد که برای رسیدن به تفسیر تمدنی، باید از بررسی‌های صرفاً جزئی و حتی موضوعی فراتر رفت و موضوعات مختلف را در یک شبکه معرفتی و هندسه کلی معارف دین مشاهده کرد.

وی با اشاره به پژوهش خود درباره مفهوم جهاد در اندیشه رهبر شهید گفت: اگر صرفاً آیات جهاد را گردآوری کنیم، به یک تفسیر موضوعی رسیده‌ایم؛ اما برای فهم نظام‌مند جهاد باید این آیات را در ارتباط با مفاهیمی مانند دعوت، هدایت، تبیین و دفاع از دین بررسی کنیم تا جایگاه واقعی جهاد در منظومه معارف اسلامی روشن شود.

حجت الاسلام والمسلمین عجمی با اشاره به گستردگی مفهوم جهاد در قرآن و روایات، بیان کرد: یکی از نکات مهم در اندیشه رهبر شهید، تفکیک مفهوم جهاد از مقاتله است. در برخی برداشت‌های فقهی، جهاد بیشتر در معنای جنگ و مقابله نظامی مورد توجه قرار گرفته است؛ اما در نگاه قرآنی، جهاد مفهومی گسترده‌تر دارد و مبارزه در عرصه‌های مختلف علمی، فرهنگی، تبیینی و نظامی را شامل می‌شود.

وی افزود: بر همین اساس، جهاد تبیین را باید در چارچوب مفهوم گسترده جهاد بررسی کرد؛ زیرا جهاد در این منظومه صرفاً به مقاتله محدود نیست و دفاع از دین با زبان، قلم، تبیین و هدایت نیز از ابعاد آن به شمار می‌رود.

دبیر حلقه اجتهادی فقه نظام خانواده مدرسه عالی فقاهت عالم آل محمد(ص) با تأکید بر اهمیت مفهوم‌شناسی در تفسیر قرآن، اظهار داشت: برای فهم دقیق مفاهیم دینی، پژوهشگر باید هم بر ادبیات مبدأ و هم بر ادبیات مقصد تسلط داشته باشد؛ زیرا واژه‌ها در زبان‌های مختلف بار معنایی خاص خود را دارند و ترجمه نادرست آنها می‌تواند به برداشت نادرست از مفاهیم دینی منجر شود.

وی تصریح کرد: برای نمونه، اگر جهاد در همه موارد صرفاً به جنگ ترجمه شود، بخش مهمی از ظرفیت معنایی این مفهوم نادیده گرفته می‌شود؛ درحالی‌که واژه مبارزه می‌تواند گستره وسیع‌تری از معنای جهاد را منتقل کند و عرصه‌های مختلف آن را دربرگیرد.

حجت الاسلام والمسلمین عجمی ادامه داد: یکی از ویژگی‌های رویکرد نظام‌مند این است که مفسر تنها به یک واژه یا موضوع محدود نمی‌شود، بلکه مفاهیم همسو و مرتبط را نیز بررسی می‌کند. برای فهم جهاد باید مفاهیم مقاتله، دعوت، هدایت و تبیین نیز مورد توجه قرار گیرند؛ زیرا این مفاهیم در کنار یکدیگر جایگاه جهاد را در نظام معارف اسلامی روشن می‌کنند.

نگاه تمدنی، در صدور احکام و تحلیل مسائل اجتماعی تأثیرگذار است

وی با اشاره به آثار نگاه نظام‌مند در استنباط احکام و تحلیل مسائل اجتماعی، اظهار داشت: اگر فقیه تنها به یک آیه یا روایت و حکم جزئی توجه کند، ممکن است به نتیجه‌ای برسد که در کنار سایر احکام و سیاست‌های دینی، با اهداف کلان اسلام سازگار نباشد؛ ازاین‌رو، در کنار نگاه تجزیه‌ای، برخورداری از قدرت تحلیل ترکیبی و شناخت ارتباط میان احکام ضرورت دارد.

این استاد حوزه علمیه خراسان افزود: در مسائل اجتماعی و فرهنگی نیز نمی‌توان صرفاً به یک رفتار جزئی توجه کرد، بلکه باید پیامدهای فرهنگی و اجتماعی آن را در چارچوب نظام ارزشی و اهداف کلان اسلام مورد بررسی قرار داد. نگاه نظام‌مند کمک می‌کند تا موضوعات در ارتباط با یکدیگر و با توجه به آثار و پیامدهای گسترده آنها تحلیل شوند.

وی با اشاره به دیدگاه رهبر شهید درباره برخی مسائل دفاعی و نظامی، تصریح کرد: برای نمونه، در تحلیل موضوعاتی مانند استفاده از سلاح‌های کشتارجمعی، نمی‌توان صرفاً به آیات مربوط به قدرت و دفاع توجه کرد؛ بلکه باید آموزه‌های مرتبط با هدایت انسان‌ها، حفظ ارزش‌های انسانی و اهداف عالی اسلام را نیز در نظر گرفت.

حجت الاسلام والمسلمین عجمی خاطرنشان کرد: در نگاه تمدنی، هدف نهایی اسلام صرفاً غلبه نظامی یا پیروزی ظاهری نیست، بلکه هدایت انسان‌ها و حرکت جامعه به سوی اهداف عالی الهی اهمیت دارد. بنابراین، ممکن است یک حکم یا موضع‌گیری در نگاه کوتاه‌مدت با برخی محاسبات متفاوت باشد، اما در چارچوب اهداف بلندمدت تمدن اسلامی معنا و جایگاه دیگری پیدا کند.

سنت‌های الهی از مبانی مهم تحلیل تمدنی در اندیشه رهبر شهید است

وی با اشاره به نقش سنت‌های الهی در منظومه فکری رهبر شهید، اظهار داشت: یکی از مفاهیم پرتکرار در اندیشه ایشان، سنت‌های الهی است و آیه شریفه وَلَیَنْصُرَنَّ اللَّهُ مَنْ یَنْصُرُهُ از جمله آیاتی است که در تحلیل مسائل و تبیین مسیر حرکت جامعه مورد توجه قرار می‌گیرد.

حجت الاسلام والمسلمین عجمی افزود: هنگامی که سنت‌های الهی به‌عنوان اصول حاکم بر نظام فکری شناخته شوند، تحلیل مسائل و تصمیم‌گیری‌ها نیز بر اساس این اصول صورت می‌گیرد و دیگر نمی‌توان صرفاً با محاسبات کوتاه‌مدت و ظاهری درباره نتیجه یک اقدام قضاوت کرد.

وی با اشاره به حوادث منتهی به پیروزی انقلاب اسلامی، خاطرنشان کرد: نمونه‌ای از این نگاه را می‌توان در رویکرد امام خمینی(ره) در روزهای منتهی به پیروزی انقلاب مشاهده کرد؛ زمانی که برخی نسبت به حضور مردم در خیابان‌ها و خطرات احتمالی آن نگرانی داشتند، اما امام با تکیه بر ایمان، سنت‌های الهی و اعتماد به وعده نصرت الهی، مسیر حرکت انقلاب را دنبال کردند.

استاد سطوح عالی حوزه علمیه خراسان با اشاره به ظرفیت فناوری‌های نوین در پژوهش‌های قرآنی، هوش مصنوعی را یکی از ابزارهای قابل استفاده در مسیر تفسیر نظام‌مند دانست و گفت: هوش مصنوعی می‌تواند در گردآوری، دسته‌بندی و کشف ارتباط میان آیات و روایات به پژوهشگران کمک کند؛ البته برای دستیابی به نتایج دقیق‌تر، توسعه ابزارهای تخصصی و ایجاد پایگاه‌های داده متناسب با موضوعات علمی ضروری است.

وی تأکید کرد: هوش مصنوعی هرچند می‌تواند بخشی از فرآیند پژوهش را تسهیل کند، اما جایگزین اجتهاد و فهم انسانی نمی‌شود؛ زیرا استنباط دینی تنها مبتنی بر پردازش اطلاعات و ارتباط میان گزاره‌ها نیست، بلکه به قدرت تحلیل، درک عمیق، شناخت زمینه‌ها و ابعاد مختلف معرفتی و انسانی نیز نیاز دارد.

حجت الاسلام والمسلمین عجمی با تأکید بر ضرورت تقویت پژوهش‌های گروهی در حوزه تفسیر نظام‌مند قرآن، خاطرنشان کرد: دستیابی به یک منظومه معرفتی و تمدنی از قرآن، کاری گسترده و زمان‌بر است و نمی‌توان آن را صرفاً به تلاش فردی محدود کرد؛ ازاین‌رو، مؤسسات علمی و پژوهشی حوزه باید با همکاری گروه‌های تخصصی، زمینه استخراج مبانی، اصول، اهداف و روش‌های نظام اسلامی را از قرآن کریم فراهم کنند تا بتوان از این منظومه در پاسخ‌گویی به مسائل نوپدید و حرکت به سوی تمدن نوین اسلامی بهره برد.
انتهای پیام/